ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ลืมกลืนอาหาร เกิดจากอะไร? วิธีสังเกตและดูแลภาวะกลืนลำบาก

ทำไมผู้ป่วยอัลไซเมอร์ถึงลืมการเคี้ยวและการกลืนอาหาร?

ผู้ป่วยโรคอัลไซเมอร์อาจมีภาวะ “ลืมการเคี้ยวและการกลืนอาหาร” ได้ เนื่องจากสมองส่วนที่ควบคุมความจำ การเคลื่อนไหว และระบบประสาทที่เกี่ยวข้องกับการกลืนค่อยๆ เสื่อมลง ส่งผลให้ผู้ป่วยเคี้ยวอาหารช้า ไม่ยอมกลืน สำลักง่าย และเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหารหรือปอดอักเสบจากการสำลักอาหาร

 "ผู้ป่วยอัลไซเมอร์อาจลืมการเคี้ยวและการกลืนอาหารได้ เนื่องจากสมองส่วนควบคุมการเคลื่อนไหว ความจำเชิงกระบวนการ และระบบประสาทที่เกี่ยวข้องกับการกลืนเสื่อมลง ทำให้เกิดภาวะกลืนลำบาก เสี่ยงสำลัก และขาดสารอาหารได้"

โรคอัลไซเมอร์ส่งผลต่อการกลืนอาหารอย่างไร

โรคอัลไซเมอร์ (Alzheimer’s Disease) เป็นโรคสมองเสื่อมที่เกิดจากการเสื่อมของเซลล์สมองและการเชื่อมต่อของระบบประสาท ทำให้ความจำ การคิด การรับรู้ และการควบคุมการเคลื่อนไหวลดลงอย่างต่อเนื่อง

เมื่อโรคเข้าสู่ระยะกลางถึงระยะท้าย ผู้ป่วยจำนวนมากจะเริ่มมี “ภาวะกลืนลำบาก” (Dysphagia) ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญของการสำลักอาหาร ขาดสารอาหาร และติดเชื้อในปอด

5 สาเหตุที่ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ลืมการเคี้ยวและการกลืน

1. สมองส่วนควบคุมการเคลื่อนไหวเสื่อม

สมองส่วนที่ควบคุมกล้ามเนื้อใบหน้า ลิ้น และลำคอ เช่น Frontal Lobe และ Parietal Lobe จะทำงานลดลง ทำให้ผู้ป่วยเคี้ยวอาหารไม่สัมพันธ์กัน กลืนช้า หรือเริ่มกลืนไม่ได้ตามปกติ

2. สูญเสียความจำเชิงกระบวนการ (Procedural Memory)

การเคี้ยวและการกลืนเป็นพฤติกรรมอัตโนมัติที่สมองจดจำไว้ เมื่อสมองส่วนลึก เช่น Basal Ganglia และ Cerebellum เสื่อม ผู้ป่วยอาจ “ลืม” วิธีใช้ช้อน เคี้ยว หรือกลืนอาหาร

3. การรับรู้ในช่องปากผิดปกติ

ผู้ป่วยบางรายไม่รู้สึกว่ามีอาหารอยู่ในปาก หรือไม่เข้าใจว่าต้องกลืน ทำให้อมอาหารไว้นาน เคี้ยวไม่หมด หรือกลืนผิดจังหวะจนเกิดการสำลัก

4. ระบบประสาทที่ควบคุมการกลืนเสื่อม

การกลืนเกี่ยวข้องกับระบบประสาทอัตโนมัติ หากสมองส่วนนี้เสื่อมลง ผู้ป่วยจะกลืนลำบาก กลืนติด หรือมีอาหารเข้าสู่หลอดลมได้ง่าย

5. ปัญหาด้านอารมณ์และพฤติกรรม

ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ระยะท้ายอาจสับสน วิตกกังวล หรือปฏิเสธอาหาร แม้ยังสามารถกลืนได้ ส่งผลให้กินอาหารได้น้อยลงและน้ำหนักลด

อาการที่ควรสังเกตว่าผู้ป่วยอัลไซเมอร์เริ่มกลืนลำบาก

• เคี้ยวอาหารนานผิดปกติ
• อมอาหารไว้ในปากโดยไม่กลืน
• ไอหรือสำลักบ่อยระหว่างกินอาหาร
• มีน้ำลายไหลมากผิดปกติ
• เสียงเปลี่ยนหลังกลืน เช่น เสียงแหบ
• มีเศษอาหารค้างในปาก
• น้ำหนักลดลงรวดเร็ว
• เหนื่อยง่ายหรือหายใจติดขัดหลังรับประทานอาหาร

หากพบอาการเหล่านี้ ควรรีบพบแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู นักกิจกรรมบำบัด หรือนักแก้ไขการกลืน เพื่อประเมินภาวะกลืนลำบากอย่างเหมาะสม

วิธีดูแลผู้ป่วยอัลไซเมอร์ที่มีภาวะกลืนลำบาก

• ปรับลักษณะอาหาร

เลือกอาหารนุ่ม เคี้ยวง่าย และกลืนง่าย เช่น อาหารบด อาหารปั่น หรืออาหารเนื้ออ่อน

• หลีกเลี่ยงอาหารเสี่ยงสำลัก

หลีกเลี่ยงอาหารแข็ง เหนียว แห้ง หรือแตกเป็นชิ้นง่าย เช่น ถั่ว ขนมปังแห้ง และเนื้อชิ้นใหญ่

• จัดท่านั่งให้เหมาะสม

ให้ผู้ป่วยนั่งตัวตรงขณะรับประทานอาหาร และนั่งต่ออย่างน้อย 30 นาทีหลังอาหาร

• ป้อนอาหารทีละน้อย

ป้อนคำเล็กๆ และสังเกตการกลืนทุกครั้ง เพื่อลดความเสี่ยงการสำลัก

• กระตุ้นขั้นตอนการกิน

ใช้คำพูดง่ายๆ เช่น “เคี้ยว” หรือ “กลืน” เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยจดจำขั้นตอนการรับประทานอาหาร

• ดูแลสุขภาพช่องปาก

ตรวจสอบฟันปลอม สุขภาพเหงือก และความสะอาดในช่องปากอย่างสม่ำเสมอ

ภาวะกลืนลำบากในผู้ป่วยอัลไซเมอร์อันตรายหรือไม่?

ภาวะกลืนลำบากอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนรุนแรง เช่น

• สำลักอาหารเข้าสู่ปอด
• ปอดอักเสบจากการสำลัก
• ขาดสารอาหาร
• ภาวะขาดน้ำ
• น้ำหนักลดอย่างรวดเร็ว

การสังเกตอาการตั้งแต่ระยะแรกและได้รับการประเมินจากแพทย์ จะช่วยลดความเสี่ยงและช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

คำถามที่พบบ่อย

คำถาม : ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ทำไมถึงไม่ยอมกลืนอาหาร?

คำตอบ : เพราะสมองส่วนที่ควบคุมความจำและการกลืนเสื่อมลง ทำให้ผู้ป่วยลืมขั้นตอนการกลืน หรือไม่รับรู้ว่ามีอาหารอยู่ในปาก

คำถาม : ภาวะกลืนลำบากในอัลไซเมอร์อันตรายไหม?

คำตอบ : อันตราย เพราะเสี่ยงต่อการสำลัก ปอดอักเสบ ขาดสารอาหาร และภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ

คำถาม : ผู้ป่วยอัลไซเมอร์ควรกินอาหารแบบไหน?

คำตอบ : ควรเป็นอาหารนุ่ม เคี้ยวง่าย กลืนง่าย และหลีกเลี่ยงอาหารแข็ง เหนียว หรือแห้ง

คำถาม : เมื่อไรควรพบแพทย์?

คำตอบ  : หากผู้ป่วยไอบ่อย สำลัก เคี้ยวนาน น้ำหนักลด หรืออมอาหารไว้ในปาก ควรรีบพบแพทย์ทันที